تاتاهو

سازه‌های آبی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر از دوره‌ی ساسانیان به‌ ویژه شاپور اول باقی مانده‌اند، البته کار ساخت آنها در دوران هخامنشیان آغاز شده بود. ساسانیان این سازه‌ها را برای تقسیم آب رودخانه‌ی کارون به بخش‌های مختلف شهر شوشتر ساختند. این شاهکار فنی و مهندسی علاوه بر کاربرد صنعتی، در تامین آب آشامیدنی شوشتر نقش داشته است. نیاکان ما هزاران سال پیش موفق شدند کیلومترهاساختار آبی را بسازند که نقش فراوانی در تمدن، آبادی و زندگی آن‌ روزها داشت.

 عکس : مهتاب خسروشاهی

ویژگی و ساختار نظام آبی شوشتر

اگر به کتاب «تذکره شوشتر» استناد کنیم، ساخت سازه‌های آبی شوشتر در زمان اردشیر بابکان که در سال ۲۲۴ میلادی سلسله‌ی ساسانی را بنیان‌گذاری کرد، آغاز شد. در آن دوره می‌خواستند آب را به شرق و جنوب شوشتر هم برسانند و کشاورزی را در منطقه رونق ببخشند. بنابراین ساخت رود گرگر آغاز شد و تا زمان سلطنت شاپور، فرزند اردشیر، ادامه پیدا کرد. روی نهر گرگر، پل بند گرگر را ساختند که ارتباط شوشتر را با مسجدسلیمان و اهواز در شرق ممکن کرد.

عکس: مهتاب خسروشاهی

 در محوطه‌ی آبشارهای شوشتر حدود ۴۰ آسیاب وجود داشته که از آنها برای تهیه‌ی آرد استفاده می‌شد. بیشتر این آسیاب‌ها در گذرِ زمان تخریب شدند. اکنون آسیاب رضا گلاب مرمت شده و فعال است.

سد گرگر موجب می‌شد سطح آب برای آبگیری سه تونل حفر‌شده در تخته‌ سنگ بالا بیاید. کاربرد تونل‌ها این است که آب را به‌ سمت مجموعه‌ی آبی هدایت ‌کنند و آسیاب را بچرخانند. آب در چندین کانال تقسیم می‌شود و پس از چرخاندن چرخ آسیاب، به‌ شکل آبشار به محوطه‌ای می‌ریزد که مانند حوضچه‌ی بزرگی است.

جالب این‌ که بخش‌هایی از این مجموعه‌ی آبی پس از گذشت قرن‌ها هنوز کار می‌کند و به‌ ویژه با داشتن آبشارهای مصنوعی،‌ در دل شهر شوشتر چشم‌انداز زیبایی به‌وجود آورده‌اند.

ثبت جهانی سازه‌های آبی شوشتر در یونسکو

سازه‌های آبی شوشتر که به‌ شکل مجموعه‌ای با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر ثبت جهانی شده‌اند، شامل چند بخش هستند: بند میزان، برج کلاه‌ فرنگی، رودخانه‌ی دست‌کَند گرگر، مجموعه آبشارها و آسیاب‌های آبی، بند برج عیار و نیایشگاه صائبین، بند ماهی‌بازان شوشتر یا بند خدا آفرین، قلعه سَلاسل، کانال داریون، پل بند شادِروان، بند خاک، پل بند لشکر و پل شاه علی و بند شرابدار.

 بخش‌های گوناگون سازه‌های آبی شوشتر

مرور کوتاهی داریم بر چند بخش که سازه‌های آبی شوشتر را تشکیل می‌دهند.

پل بند شرابدار:

محل این پل در جنوب شوشتر است. هم‌ اکنون باقی‌مانده‌ی پل بند شرابدار به ارتفاع ۲ متر روی نهر داریون دیده می‌شود. در ساختمان بند شرابدار سنگ و ساروج به‌ کار رفته است.

بند میزان و کلاه‌فرنگی:

بند میزان بخش بسیار مهمی در این مجموعه است که رودخانه‌ی کارون را به دو شاخه‌ی شطیط و گرگر تقسیم می‌کند. کلاه فرنگی برج ۸ ضلعی در کنار رود شطیط است که مشرف به بند میزان ساخته شده است. ارتفاع برج  کلاه فرنگی شوشتر ۷ متر و بلندی پایه‌ی آن از سطح زمین ۴ متر بوده است. اکنون فقط ۳ متر بنای سنگی از برج باقی مانده که می‌توان به تماشای آن رفت.

عکس: روح الله پورسامانی

نهر گرگر:

در شمال شوشتر قرار گرفته و در واقع شاخه‌ی مصنوعی رود کارون است. بند میزان، گرگر را از رودخانه‌ی کارون جدا می‌کند و به‌ سمت جنوب می‌رود. در بخش قبلی کامل‌تر به این دست‌کَندِ باارزش پرداختیم.

 نهر داریون:

آبیاری دشت میاناب شوشتر به عهده‌ی نهر داریون بوده است. نهر داریون یا داریوش در دوره‌ی داریوش اول هخامنشی در قرن پنجم پیش از میلاد حفر شده است. نام داریون از تلفظ یونانی داریوش گرفته شده است. وزرات نیرو چند سال پیش نهر داریون را بازسازی کرد.

بند ماهی‌بازان:

این بند برای بالا آوردن فشار آب و بالا نگه‌داشتن سطح آب ساخته شده بود. معماری بند ماهی‌بازان شبیه دیگر سد‌های دوره‌ی ساسانیان است.

بند دختر:

در حدود ۳ کیلومتری شمال شوشتر، جایی که رودخانه‌ی سخاوتمند کارون از کوهستان وارد جلگه‌ی می‌شود، بستر رود به کمترین عرض خود می‌رسد. در این مکان  در دوره‌ی ساسانی بند دختر ساخته شد. نام‌گذاری آن به‌ دلیل نزدیکی به قلعه‌ی دختر بوده است. آب کارون پشتِ بند دختر شوشتر ذخیره می‌شد و با بالا آمدن سطح آب، دو تونل در دو طرف رودخانه سیراب می‌شدند. بند دختر از سنگ و ساروج ساخته شده است.

بند دارا:

بند دارا  در منطقه‌ی میاناب و روی رود گرگر ساخته شده بود.

 محوطه‌ی آبی شوشتر در نگاه گردشگران

در کتاب‌های تاریخی بارها به مجموعه‌ی اقتصادی سازه‌های آبی شوشتر اشاره شده است. 

مادام ژان دیولافوا (Jane Dieulafoy) اولین بار سال ۱۸۸۱ به بندر‌های جنوب ایران سفر کرد. او باستان‌شناس و مهندس راه‌ و ساختمان فرانسوی بود که همراه همسرش سه بار به ایران آمد. آنها از طرف دولت فرانسه و برای کاوش‌های باستان‌شناسی راهی ایران می‌شدند. دیولافوا دو کتاب منتشر کرد که یکی از آنها خوشبختانه به ایران می‌پردازد و با توضیح و تصویرهای خوبی که دارد، منبع بسیار مناسبی برای تحقیق درمورد دوران قاجار است. او در سفرنامه‌اش از سازه‌های آبی شوشتر به‌ عنوان بزرگترین مجموعه‌ی صنعتی پیش  از انقلاب صنعتی نام برد.

 ابن‌ بطوطه جهانگرد مشهور مراکشی هم در نوشته‌های خود از عظمت پل‌های شوشتر نوشته است. آسیاب‌ها و آبشارهای مصنوعی شوشتر بارها در کتاب‌های تاریخی یاد شده‌اند.

آبشارهای شوشتر، معروف‌ترین جاذبه‌ی گردشگری شوشترِ امروز

مجموعه‌ی آبی که به آبشارهای شوشتر معروفند، اکنون در خیابان شریعتی شوشتر واقع شده‌اند. آبشارهای شوشتر به‌ ویژه در تعطیلات نوروز میزبان گردشگران ایرانی و خارجی هستند. با قرار گرفتن میان پله‌های باریک محوطه و گوش سپردن به صدای آبشارهای مصنوعی، به گذشته‌های دور پرتاب می‌شوید؛ به سال‌های دورِ ایران باستان و رونق زندگی در شوشتر. شما از آبشارهای شوشتر بازدید کرده‌اید؟ تجربه‌ی خودتان را با خوانندگان کجارو قسمت کنید.

این ساختار عظیم صنعتی یکی از افتخار آمیزترین اندیشه ی ایرانیان ونوع نگرش آنها در استفاده از آب برای آبادانی سرزمین‌مان است.

منبع :کجارو